محمد حسن خان اعتماد السلطنه
742
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
كوشش مشير الدوله سفير ايران در عثمانى كار اين سفر را راست كرد . از علماى تهران آقا سيد صادق طباطبائى همراه شاه بود . ( الذريعه ج 6 ص 166 ) در كربلا حاج ملا باقر شيرازى زيارتنامهخوان شاه گشت و شاه پس از زيارت عتبات مقدسه و تحقيقاتى دربارهء خزينهء آستانهء علوى و ملاقات با علماى شيعه و رجال دولت عثمانى و دعوت برخى از علماى حوزهء درس مرحوم حاج ميرزا حسن شيرازى و يا مبرزين ديگر به ايران بازگشت . ناگفته نماند كه در خلال همين سفر بود كه ايران گرفتار قحطى سخت گشت و خلق بسيارى از هموطنان ما از ميان رفتند و شاه اگر تدبير حفظ جان اينها مىكرد ثوابش كمتر از ثواب زيارت عتبات نبود . سفر اول فرنگستان ( ص 182 - ص 134 چاپ اول ) اين سفر كه به دعوت دولت انگلستان و به اصرار حاج ميرزا حسين خان سپهسالار صورت گرفت گرچه به اميد مشاهدهء ترقيات دولت اروپا و رغبت يافتن به اجراى اصول تمدن و نظام جديد زندگى در ايران بود ولى عملا نتيجهء خوبى نداد ، زيرا شاه را مأيوس ساخت و فاصلهء ميان تمدن شرق و غرب را آنقدر يافت كه نه تنها اميد به رسيدن به پاى دول بزرگ را از او سلب كرد بلكه او را آماده جلوگيرى از تأسى به اروپائيان و حتى مسافرت به اروپا گردانيد و در اين مورد اصرار و تهديد روسها و نفوذ علماى روحانى و درباريان بىاطلاع و سودجو و بىحقيقتى انگليسها كه به لباس دوستى و به صورت حفظ روابط سياسى عادى در پى بسط نفوذ خود و تضعيف ايران بودند و سياست دول بزرگ كه فقط نفع خود را مىخواستند و فقر و جهل فوق العادهاى كه در ايران حكمفرما بود همه از موانع پيشرفت ايران به شمار مىآمد و از عوامل تأييد نظر شاه . معهذا شاه دو سفر ديگر نيز به اروپا رفت ولى براى خوشگذرانى نه به قصد يافتن راه ترقى .